Van criminaliteit tijdens Perestroika en privatiseringen tot het probleem met de aanduiding “imperialistische oorlog” van Rusland, bespreekt Natylie Baldwin een breed scala aan onderwerpen met de auteur van The Catastrophe of Ukrainian Capitalism, schrijft Natylie Baldwin.
Natylie Baldwin: U wijst er in het begin van uw boek op dat de economie van Oekraïne in 2018 aanzienlijk was gedaald ten opzichte van de positie aan het einde van het Sovjettijdperk in 1990. Kunt u uitleggen hoe de vooruitzichten van Oekraïne er in 1990 uitzagen? En hoe zagen ze eruit vlak voor de invasie van Rusland?
Renfrey Clarke: Bij het onderzoek naar dit boek vond ik een studie van de Deutsche Bank uit 1992 waarin werd betoogd dat van alle landen waarin de U.S.S.R. net was opgedeeld, het Oekraïne was dat de beste vooruitzichten op succes had. Voor de meeste westerse waarnemers leek dat destijds onbetwistbaar.
Oekraïne was een van de meest industrieel ontwikkelde delen van de Sovjet-Unie. Het behoorde tot de belangrijkste centra van de Sovjetmetallurgie, de ruimtevaartindustrie en de vliegtuigproductie. Het had enkele van ’s werelds rijkste landbouwgronden en de bevolking was goed opgeleid, zelfs naar West-Europese maatstaven.
Voeg daar privatisering en de vrije markt aan toe, was de veronderstelling, en binnen enkele jaren zou Oekraïne een economische grootmacht zijn, met een bevolking die het niveau van de eerste wereld welvaart zou genieten.
Terug naar 2021, het laatste jaar voor de “speciale militaire operatie” van Rusland, en het beeld in Oekraïne was fundamenteel anders. Het land was drastisch onontwikkeld, met grote, geavanceerde industrieën (lucht- en ruimtevaart, autofabricage, scheepsbouw) die in wezen waren stilgelegd.
Uit cijfers van de Wereldbank blijkt dat het bruto binnenlands product van Oekraïne in 2021 in constante dollars 38 procent lager was dan in 1990. Als we de meest milde maatstaf gebruiken, het BBP per hoofd van de bevolking tegen aankoopprijspariteit, bedroeg de daling nog altijd 21 procent. Dat laatste cijfer staat tegenover een overeenkomstige stijging voor de wereld als geheel van 75 procent.
Om enkele specifieke internationale vergelijkingen te maken: in 2021 was het bbp per hoofd van de bevolking van Oekraïne ongeveer gelijk aan dat van Paraguay, Guatemala en Indonesië.
Wat ging er mis? Westerse analisten hebben de neiging zich te concentreren op de gevolgen van de overblijfselen uit het Sovjettijdperk, en in recentere tijden op de gevolgen van Russisch beleid en optreden. Mijn boek gaat in op deze factoren, maar het is mij duidelijk dat het om veel diepere zaken gaat.
Naar mijn mening liggen de uiteindelijke redenen voor de catastrofe van Oekraïne in het kapitalistische systeem zelf, en vooral in de economische rollen en functies die het “centrum” van de ontwikkelde kapitalistische wereld oplegt aan de minder ontwikkelde periferie van het systeem.
Voor Oekraïne was het eenvoudigweg de verkeerde keuze om de “kapitalistische weg” te kiezen.
Baldwin: Het lijkt erop dat Oekraïne een proces doormaakte dat vergelijkbaar is met dat in Rusland in de jaren negentig, toen een groep oligarchen opdook die een groot deel van de rijkdom en het vermogen van het land in handen kreeg. Kunt u beschrijven hoe dat proces verliep?
Clarke: Als sociale laag heeft de oligarchie in zowel Oekraïne als Rusland haar oorsprong in de Sovjetmaatschappij van de latere perestrojka periode, vanaf ongeveer 1988. Naar mijn mening is de oligarchie ontstaan uit de fusie van drie min of meer verschillende stromingen die er in de laatste perestrojka-jaren allemaal in geslaagd waren aanzienlijke particuliere kapitaalreserves te vergaren. Deze stromingen waren hogere leidinggevenden van grote staatsbedrijven; hooggeplaatste staatsfiguren, waaronder politici, bureaucraten, rechters en officieren van justitie; en ten slotte de criminele onderwereld, de maffia.
Een wet van 1988 op de coöperaties stond particulieren toe kleine particuliere ondernemingen op te richten en te leiden. Veel van dit soort structuren, alleen in naam coöperaties, werden prompt opgericht door topmanagers van grote staatsbedrijven, die ze gebruikten om geld dat illegaal uit de bedrijfsfinanciën was weggesluisd, op te slaan. Tegen de tijd dat Oekraïne in 1991 onafhankelijk werd, waren veel topfunctionarissen van staatsbedrijven ook aanzienlijke particuliere kapitalisten.
De nieuwe kapitaalbezitters hadden politici nodig om wetten in hun voordeel te maken en bureaucraten om administratieve beslissingen te nemen die in hun voordeel waren. De kapitalisten hadden ook rechters nodig om in hun voordeel te beslissen als er geschillen waren en officieren van justitie om een oogje dicht te knijpen als, zoals regelmatig gebeurde, de ondernemers buiten de wet om functioneerden. Voor al deze diensten vroegen de politici en ambtenaren steekpenningen, waardoor zij hun eigen kapitaal konden vergaren en in veel gevallen hun eigen bedrijven konden oprichten.
Ten slotte waren er de criminele netwerken die altijd al actief waren binnen de Sovjetmaatschappij, maar die nu hun vooruitzichten verveelvoudigd zagen. In de laatste jaren van de U.S.S.R. werd de rechtsstaat zwak of onbestaande. Dit creëerde enorme mogelijkheden, niet alleen voor diefstal en fraude, maar ook voor criminele overvallers. Als u een ondernemer was en een contract moest worden uitgevoerd, dan deed u dat door een groep “jonge mannen met dikke nekken” in te huren.
Om in zaken te blijven, hadden particuliere bedrijven hun “dak” nodig, de beschermingsschurken die hen verdedigden tegen rivaliserende afpersers – voor een buitensporig deel van de bedrijfswinst. Soms werd het “dak” verzorgd door de politie zelf, tegen een passende betaling.
Deze criminele activiteit leverde niets op en verstikte productieve investeringen. Maar het was enorm lucratief, en gaf de aanzet tot meer dan een paar post-Sovjet zaken-imperia. De staalmagnaat Rinat Akhmetov, jarenlang de rijkste oligarch van Oekraïne, was een mijnwerkerszoon die zijn carrière begon als luitenant van een misdaadbaas uit Donetsk.
Binnen een paar jaar vanaf het einde van de jaren tachtig begonnen de verschillende stromen van corrupte en criminele activiteiten samen te smelten tot oligarchische clans die zich concentreerden op bepaalde steden en economische sectoren. Toen in de jaren negentig staatsbedrijven werden geprivatiseerd, waren het meestal deze clans die met de activa aan de haal gingen.
Ik moet iets zeggen over de zakencultuur die in de laatste Sovjetjaren is ontstaan, en die in Oekraïne vandaag de dag nog steeds sterk verschilt van wat er in het Westen gebeurt.
Weinig van de nieuwe bedrijfsleiders wisten veel over hoe het kapitalisme zou moeten werken, en de lessen in de business-schoolteksten waren sowieso meestal nutteloos. Rijk worden deed je door steekpenningen te betalen om staatsinkomsten aan te boren, of door waarde die in het Sovjetverleden was gecreëerd in handen te krijgen en te liquideren. Het bezit van activa was buitengewoon onzeker – u wist nooit wanneer u op uw kantoor zou aankomen en het vol zou aantreffen met de gewapende beveiligers van een zakenrivaal, die een rechter had omgekocht om een overname toe te staan. In deze omstandigheden was productief investeren irrationeel gedrag.
Baldwin: Ik heb gehoord dat één bron van verzet tegen politieke decentralisatie – die vóór de oorlog een mogelijke oplossing leek voor de verdeeldheid in Oekraïne – is dat centralisatie de oligarchen ten goede komt. Denkt u dat dat waar is?
Clarke: Er is geen eenvoudig antwoord. Politiek en bestuurlijk is Oekraïne sinds de onafhankelijkheid een relatief gecentraliseerde staat. Provinciale gouverneurs worden niet gekozen, maar benoemd vanuit Kiev. Dit heeft de vrees in Kiev weerspiegeld dat er in de regio’s separatistische tendensen ontstaan. Hierbij moeten we uiteraard denken aan de Donbass.
Hoewel de Oekraïense staatsmachine gecentraliseerd is, is zij tamelijk zwak. Een groot deel van de werkelijke macht ligt bij de regionale oligarchische clans. In tegenstelling tot de situatie in Rusland en Wit-Rusland is geen enkel individu of oligarchische groepering erin geslaagd een ongeëvenaarde dominantie te verwerven en de macht van de chronisch strijdende zakenmagnaten in te perken. Oekraïne heeft nooit zijn [Russische president Vladimir] Poetin of [de Wit-Russische president Alexander] Loekasjenko gehad.
Het systeem in Oekraïne kan dus worden omschreven als een zeer fluïde oligarchisch pluralisme, waarbij de controle over de regering in Kiev periodiek verschuift tussen instabiele groeperingen van individuen en clans. Over het algemeen lijken de oligarchen hier in de loop der decennia tevreden mee te zijn geweest, omdat het de opkomst van een centrale autoriteit die hen kan disciplineren en hun voorrechten kan inperken, heeft voorkomen.
Baldwin: U bespreekt hoe de gedwongen economische scheiding tussen Oekraïne en Rusland schadelijk is geweest voor de Oekraïense economie. Kunt u uitleggen waarom?
Clarke: Onder de centrale Sovjetplanning vormden Rusland en Oekraïne één economische ruimte, en ondernemingen waren vaak nauw geïntegreerd met klanten en leveranciers in de andere republiek. De Sovjetplanning voorzag inderdaad vaak in slechts één leverancier van een bepaald goed in een hele strook van de U.S.S.R., wat betekende dat grensoverschrijdende handel essentieel was om hele productieketens niet kapot te maken.
Het is begrijpelijk dat Rusland gedurende de eerste decennia van de Oekraïense onafhankelijkheid verreweg de grootste handelspartner van Oekraïne bleef. Ondanks problemen zoals onregelmatige wisselkoersen had deze handel dwingende voordelen. Er waren geen douanebarrières en de technische normen, geërfd van de Verenigde Staten, waren grotendeels identiek. De manier van zakendoen was vertrouwd en onderhandelingen konden gemakkelijk in het Russisch worden gevoerd.
Misschien wel het belangrijkst was een andere factor: de twee landen bevonden zich op een vergelijkbaar niveau van technologische ontwikkeling. Hun arbeidsproductiviteit verschilde niet veel. Geen van beide partijen liep het gevaar dat hele industriële sectoren zouden worden weggevaagd door meer geavanceerde concurrenten in het andere land.
Toch was een van de gemeenplaatsen in het liberale discours, zowel in Oekraïne als in westerse commentaren, dat de nauwe economische banden met Rusland Oekraïne afremden. Er werd gezegd dat Oekraïne dringend zijn rug moest toekeren aan Rusland, dat met het Sovjet-verleden werd geïdentificeerd, en zich moest openstellen voor het Westen. De handel van Oekraïne met Rusland moest volgens dit scenario worden vervangen door “diepe en brede vrijhandel” met de Europese Unie.
“Een van de gemeenplaatsen in het liberale discours, zowel in Oekraïne als in westerse commentaren, was dat de nauwe economische banden met Rusland Oekraïne afremden.
Deze controverse had verstrekkende ideologische, politieke en zelfs militaire vertakkingen. Maar om kort te gaan: in 2014 was de oppositie binnen Oekraïne overwonnen en was er een associatieovereenkomst met de EU ondertekend. Tegen 2016 was de handel tussen Oekraïne en Rusland dramatisch gekrompen, tot het punt dat deze veel minder was dan de handel met de EU.
De verschuiving naar integratie met het Westen bracht Oekraïne echter niet de beloofde golf van economische groei. Na een ernstige inzinking in de nasleep van de Maidan-gebeurtenissen van 2014, kende het Oekraïense bbp tussen 2016 en 2021 slechts een zwak herstel. Ondertussen bleef de handelsbalans van het land met de EU sterk negatief. Integratie met het Westen deed het Westen veel meer dan Oekraïne.
Baldwin: U maakte een interessante opmerking over pro-Westerse liberalen in zowel Rusland als Oekraïne (inclusief Maidan demonstranten/aanhangers): “Net als hun tegenhangers in Rusland zijn de leden van deze ‘verwesterende’ middenlagen vaak naïef over de realiteit van de westerse samenleving, en over wat opname in de economische structuren van de ontwikkelde wereld in de praktijk betekent voor landen met een veel armere en primitievere economie.” (p. 9). (p. 9). Kunt u het feitelijke effect beschrijven van het beleid dat voortvloeide uit Maidan en de ondertekening van de EU-associatieovereenkomst? Het klinkt als een geval van “wees voorzichtig met wat je wenst”.
Clarke: Als u de harten van de liberale intelligentsia van Oekraïne wilt breken, herinner hen er dan aan dat de economische groei in de Europese Unie stagneert en de Europese samenlevingen in crisis verkeren.
Oekraïne heeft nu een economische integratieovereenkomst met de EU, die uitgebreide vrijhandelszones mogelijk maakt. Maar Oekraïne wordt niet geïntegreerd in het Europese kapitalisme als onderdeel van de hoogproductieve, hoogbetaalde “kern” van het systeem. Waarom zouden de EU-landen zichzelf immers een extra concurrent willen geven?
De rol die Oekraïne is toebedeeld is die van een markt voor geavanceerde westerse producten en van een leverancier aan de EU van relatief laagtechnologische generieke goederen zoals staalblokken en basischemicaliën. Dit zijn weinig winstgevende goederen waar westerse producenten hoe dan ook wegtrekken, vooral omdat de betrokken industrieën zeer vervuilend kunnen zijn.
Zoals ik heb uitgelegd, was Oekraïne in de Sovjettijd een centrum van geavanceerde, soms zelfs wereldklasse productie. Maar in de chaos rond de privatisering stortten de investeringen in, hield de innovatie vrijwel op en werden de producten niet meer concurrerend op de markten van de ontwikkelde landen. In de dromen van liberale theoretici zouden buitenlandse kapitalisten over de grens troepen, geruïneerde industriële bedrijven opkopen, ze opnieuw uitrusten en op basis van lage lonen aantrekkelijke winsten maken met de export naar het Westen. Maar Oekraïne had een gecriminaliseerde economie, geleid door oligarchen. Liever dan met haaien te zwemmen, kozen potentiële buitenlandse investeerders er massaal voor om weg te blijven.
Er werd voorspeld dat de verlaging van de EU-invoertarieven deze situatie zou omkeren door investeringen in Oekraïne onweerstaanbaar te maken voor westers kapitaal. Ondertussen werden de buitenlandse investeerders geacht de oligarchen te overtroeven en hervormingen af te dwingen bij de corrupte, bedrijfsonvriendelijke staatsmachine.
Maar niets van dit alles is werkelijk gebeurd. De buitenlandse investeringen zijn miniem gebleven. Tegelijkertijd heeft de vrijhandel met de EU ertoe geleid dat westerse fabrikanten, met een hogere productiviteit en een aantrekkelijker aanbod, grote delen van de Oekraïense binnenlandse markt hebben kunnen overnemen en lokale producenten uit de markt hebben gedrukt.
Als voorbeeld kan ik de Oekraïense auto-industrie noemen. In 2008 produceerde het land meer dan 400.000 motorvoertuigen. Het laatste belangrijke productiejaar was 2014. In 2018 leidde een verlaging van de tarieven tot een enorme toename van de invoer van gebruikte auto’s uit de EU, en de productie van personenauto’s in Oekraïne werd effectief stopgezet.
Baldwin: Ik kan niet nalaten op te merken dat Oekraïne het slachtoffer lijkt te zijn geworden van neoliberaal corporatistisch beleid ten gunste van machtigere externe machten – het soort beleid dat vroeger werd bekritiseerd en bestreden door de antiglobaliseringsbeweging van de jaren ’90. Vroeger erkende links dit economische beleid, wanneer het werd opgelegd aan zwakkere landen, als een vorm van neokolonialisme. Nu lijkt het alsof links – althans in de VS – gereduceerd is tot een bange zwerver die geobsedeerd is door een karikaturale vorm van identiteitspolitiek en de nieuwste oorlogspropaganda uitkraamt. Wat is er volgens u met links gebeurd?
Clarke: Naar mijn mening zijn de meeste delen van Westers links er niet in geslaagd met een adequate reactie op de oorlog in Oekraïne te komen. In wezen is het probleem volgens mij geworteld in een aanpassing aan liberale houdingen en denkgewoonten, en in een falen om een hele generatie activisten op te leiden in de kenmerkende tradities, inclusief de intellectuele tradities, van de klassenstrijdbeweging.
Veel leden van links missen vandaag de dag gewoon de methodologische uitrusting om de Oekraïne-kwestie te begrijpen – die, om eerlijk te zijn, duivels complex is. Ik wil hier twee punten naar voren brengen. Ten eerste is het voor links van cruciaal belang om duidelijk te begrijpen of het huidige Rusland al dan niet een imperialistische macht is. Ten tweede mag links zich bij de behandeling van deze vraag niet laten leiden door de denkbeelden van The Guardian en The Washington Post. Onze methodologie moet voortkomen uit de traditie van linkse denkers als [Rosa] Luxemburg, [Vladimir] Lenin, [Nikolai] Bukharin en [György] Lukács.
Het liberale empirisme van The Guardian zal u vertellen dat Rusland een imperialistische macht is, zoals “bewezen” wordt door het feit dat Rusland het grondgebied van een ander land is binnengevallen en bezet. Maar zelfs in de afgelopen decennia hebben verschillende landen die duidelijk arm en achterlijk zijn, precies dit gedaan. Moeten we het dan hebben over “Marokkaans imperialisme” of “Iraaks imperialisme”? Dat is absurd.
In de klassieke linkse analyse is modern imperialisme een eigenschap van het meest geavanceerde en rijke kapitalisme. Imperialistische landen exporteren op grote schaal kapitaal, en zuigen de ontwikkelingslanden van waarde af via het mechanisme van ongelijke ruil. Rusland voldoet hier eenvoudigweg niet aan. Met zijn relatief achtergebleven economie, gebaseerd op de export van grondstoffen, is Rusland een grootschalig slachtoffer van ongelijke uitwisseling.
“Imperialistische landen exporteren op grote schaal kapitaal en zuigen de ontwikkelingslanden hun waarde af via het mechanisme van ongelijke ruil. Hier past Rusland eenvoudigweg niet bij.”
Voor links zou het ondenkbaar moeten zijn om samen met het imperialisme een van de slachtoffers van het imperialisme aan te vallen. Maar dat is wat veel links nu doet.
Sinds het begin van de jaren negentig heeft de NAVO zich uitgebreid van Midden-Duitsland tot aan de grenzen van Rusland. Oekraïne is gerekruteerd als feitelijk lid van het westerse kamp en is uitgerust met een groot, goed bewapend en door de NAVO getraind leger. De imperialistische bedreigingen en druk op Rusland zijn toegenomen.
Het imperialisme moet worden weerstaan. Maar betekent dit dat links de acties van Poetin in Oekraïne moet steunen? Hier moeten we bedenken dat een arbeidersregering in Rusland het imperialisme in eerste instantie zou hebben bestreden met een heel andere strategie, gericht op internationale solidariteit van de arbeidersklasse en revolutionaire anti-oorlogsagitatie.
Het is duidelijk dat Poetin die koers nooit zal volgen. Maar betekent het besluit van Rusland om het imperialisme te weerstaan met methoden die niet de onze zijn, dat wij het feit zelf van het Russische verzet moeten veroordelen?
Nogmaals, dat is ondenkbaar. Wij moeten samen met Rusland de aanvallen van het imperialisme en de Oekraïense heersende klasse afslaan. Natuurlijk is de politiek van Poetin niet de onze, dus onze steun voor de Russische zaak moet kritisch en genuanceerd zijn. Wij zijn niet verplicht om specifiek beleid en acties van de Russische kapitalistische elite te steunen.
Het links-liberale standpunt om het imperialisme en zijn bondgenoten in Oekraïne te laten winnen, is echter zeer reactionair. Uiteindelijk kan het alleen het lijden verveelvoudigen door de VS en de NAVO aan te moedigen aanvallen uit te voeren in andere delen van de wereld.
“Onze steun voor de Russische zaak moet kritisch en genuanceerd zijn. We zijn niet verplicht om specifiek beleid en acties van de Russische kapitalistische elite te steunen.
Baldwin: De oorlog is ook economisch een ramp geweest voor Oekraïne. In oktober vorig jaar schreef Andrea Peters een diepgaand artikel over hoe de armoede in het land sinds de invasie explosief was gestegen. Enkele cijfers die zij aanhaalde waren:
*10-voudige toename van de armoede
*35 procent werkloosheid
*50 procent minder salarissen
*overheidsschuld van 85 procent van het BBP
Ik weet zeker dat het nu nog erger is. Het lijkt erop dat de VS/Europa de Oekraïense regering op dit moment bijna volledig subsidiëren. Kunt u vertellen wat u weet over de huidige economische omstandigheden in Oekraïne?
Clarke: De economie van Oekraïne is door de oorlog in duigen gevallen. Uit overheidscijfers blijkt dat het bbp in het laatste kwartaal van 2022 met 34 procent is gedaald ten opzichte van een jaar eerder, en dat de industriële productie in september een vergelijkbare daling te zien gaf. In maart van dit jaar werden de kosten van directe schade aan gebouwen en infrastructuur geschat op 135 miljard dollar, en naar verluidt is meer dan 7 procent van de woningen beschadigd of vernietigd. Enorme oppervlakten akkerland zijn niet ingezaaid, vaak omdat de velden zijn ontgonnen.
De militaire dienstplicht heeft grote aantallen geschoolde arbeiders van hun baan beroofd. Onder de Oekraïners, naar verluidt minstens 5,5 miljoen, die het land hebben verlaten, bevinden zich andere hooggekwalificeerde mensen. In Oekraïne zijn naar schatting 6,9 miljoen mensen ontheemd geraakt, wat ook gevolgen heeft gehad voor de productie.
Volgens minister van Financiën Serhii Marchenko komt slechts een derde van de begrotingsinkomsten van Oekraïne nu uit binnenlandse bronnen. Het verschil moet worden aangevuld met buitenlandse leningen en subsidies. Deze hulp is voldoende geweest om de jaarlijkse inflatie op een relatief beheersbaar niveau van ongeveer 25 procent te houden, maar werknemers worden zelden gecompenseerd voor prijsstijgingen en hun levensstandaard is ingestort.
In veel gevallen is de westerse hulp niet in de vorm van subsidies maar van leningen. Volgens mijn berekeningen bedroeg de buitenlandse schuld van Oekraïne in januari ongeveer 95 procent van het jaarlijkse bbp. Als en wanneer de vrede terugkeert, zal Oekraïne decennialang zijn deviezeninkomsten moeten opofferen om deze leningen terug te betalen.
Baldwin: De Oekraïense premier Denys Shmyhal heeft verklaard dat Oekraïne alleen al voor 2023 38 miljard dollar nodig heeft om het begrotingstekort te dekken en nog eens 17 miljard dollar voor “snelle wederopbouwprojecten”. Het lijkt erop dat het voor het Westen niet houdbaar is (politiek of economisch) om dit soort geld voor langere tijd te verstrekken. Wat denkt u?
Clarke: Het cijfer dat ik heb voor de totale geplande Amerikaanse militaire uitgaven in 2023 is 886 miljard dollar, dus de NAVO-landen kunnen het zich veroorloven om Oekraïne te onderhouden en opnieuw op te bouwen als ze dat willen. Het feit dat zij de Oekraïense economie aan het infuus houden – en erger nog, eisen dat veel van de uitgaven worden terugbetaald – is een bewuste keuze die zij hebben gemaakt.
Dit is een les voor elites in ontwikkelingslanden die geneigd zijn op te treden als gevolmachtigden van het imperialisme, zoals de leiders van Oekraïne na 2014 bewust hebben gedaan. Als de gevolgen je diep raken, verwacht dan niet dat de imperialisten de rekening betalen. Uiteindelijk staan ze niet aan uw kant.
Baldwin: Het Oakland Institute publiceerde in februari van dit jaar een rapport over een specifiek aspect van het door het westen beïnvloede neoliberale beleid ten aanzien van Oekraïne – landbouwgrond. Een van de eerste dingen die [de Oekraïense president Volodymyr] Zelensky na zijn aantreden in 2019 deed, was het doordrukken van een impopulaire landhervormingswet. Kunt u uitleggen waar deze wet over ging en waarom hij zo impopulair was?
Clarke: In 2014 was de landbouwgrond in Oekraïne bijna allemaal geprivatiseerd en verdeeld onder miljoenen voormalige werknemers in de collectieve landbouw. Tot 2021 gold een moratorium op de verkoop van landbouwgrond. Dit moratorium was overweldigend populair bij de plattelandsbevolking, die de bureaucratie van het landkantoor wantrouwde en vreesde te worden opgelicht. Met slechts kleine arealen en een gebrek aan kapitaal om hun bedrijf te ontwikkelen, kozen de meeste landeigenaren ervoor hun bedrijf te verpachten en te werken als werknemers van commerciële landbouwbedrijven.
Het resultaat is beschreven als een “re-feodalisering van de Oekraïense landbouw”. Ondernemers met toegang tot kapitaal – vaak gevestigde oligarchen, maar ook Amerikaanse en Saoedische bedrijven – kregen de controle over grote pachtbedrijven. Omdat de landhuren goedkoop waren en de lonen minimaal, hadden de nieuwe landbaronnen weinig reden om te investeren in het verhogen van de productiviteit, die ondanks de rijke grond laag bleef.
Het Internationaal Monetair Fonds en andere institutionele geldschieters voegden aan deze situatie, die al diep achteruit was gegaan, de wijsheid van het neoliberale dogma toe. Jarenlang werd in de structurele aanpassingsprogramma’s bij IMF-leningen aangedrongen op een vrije markt voor landbouwgrond. De Oekraïense regeringen waren zich bewust van de massale vijandigheid hiertegen en hielden voet bij stuk. Het was Zelensky wiens verzet uiteindelijk brak. Sinds medio 2021 kunnen Oekraïense burgers tot 100 hectare landbouwgrond kopen, en vanaf januari 2024 tot 10.000 hectare.
In theorie zullen grote aantallen kleine landeigenaren nu hun land verkopen, naar de steden verhuizen en een leven als stadsarbeider beginnen, terwijl de stijgende grondwaarde commerciële boeren zal dwingen te investeren in het verhogen van hun productiviteit. Maar deze berekeningen zijn vrijwel zeker utopisch. De werkloosheid in de steden is al hoog, en de huisvesting krap. Het is onwaarschijnlijk dat kleine boeren het risico zullen nemen hun land te verhypothekeren om hun activiteiten te verbeteren terwijl de winsten gering blijven, de rente hoog, de banken roofzuchtig en de ambtenaren op elk niveau corrupt zijn.
De echte logica van deze “hervorming” is het versterken van de greep op de landbouw van de oligarchen en de internationale agro-industrie.
Baldwin: De Wereldbank kwam onlangs met een rapport waarin staat dat de wederopbouw na afloop van de oorlog minstens 411 miljard dollar zal kosten. Wat voor soort beleid denkt u dat Oekraïne de beste kans biedt om op lange termijn een stabielere en rechtvaardigere economie op te bouwen als de gevechten beëindigd zijn?
Clarke: Hoe zullen de gevechten eindigen? Op dit moment lijkt het onwaarschijnlijk dat de Russische troepen worden verslagen, althans door de Oekraïners. Intussen wordt het vooruitzicht van een grootschalige imperialistische militaire interventie groter naarmate een Russische overwinning dichterbij komt.
Stel echter dat Zelensky met Russische onderhandelaars om de tafel gaat zitten en een vredesakkoord sluit. Realistisch gezien zou Oekraïne dan moeten erkennen dat de Donbass en de Krim verloren zijn, samen met de provincies Zaporizhzhia en Kherson. Neofascisten zouden uit het staatsapparaat moeten worden gezuiverd en hun organisaties zouden moeten worden verboden. Oekraïne zou zijn banden met de NAVO moeten verbreken en zijn strijdkrachten zouden moeten worden ingekrompen tot een niveau dat het land zich kan veroorloven.
Als een dergelijke overeenkomst wordt gesloten, zullen Oekraïense ultranationalisten in de rij staan om Zelensky te vermoorden. Als de C.I.A. hem niet eerst te pakken krijgt.
Aangenomen dat er een “na de oorlog” kan zijn, hoe zou die er dan uitzien? We mogen niet vergeten dat Oekraïne nu een van de armere delen van de kapitalistische ontwikkelingswereld is. Voor landen in deze algemene situatie is er geen werkelijk “stabiele en rechtvaardige” economische toekomst mogelijk. Zo’n toekomst is alleen denkbaar buiten het kapitalisme, zijn crises en zijn internationale systeem van plundering om.
Maar stel dat er op de een of andere manier een onafhankelijk Oekraïne zou ontstaan, dat het in vrede zou leven, en dat het een soort rationele economische koers zou kunnen volgen. In de eerste plaats zou deze koers een zorgvuldige afbakening van de economie van het geavanceerde Westen inhouden. Idealiter zou Oekraïne nog steeds veel handel drijven met de EU. Maar dit mag niet ten koste gaan van onbeperkte invoer, waardoor industrieën en sectoren die het potentieel hebben om moderne niveaus van verfijning en productiviteit te bereiken, worden verstikt.
De handelsbetrekkingen van Oekraïne moeten voornamelijk gebaseerd zijn op uitwisselingen met staten die het algemene niveau van technologische ontwikkeling van het land delen, zodat commerciële concurrentie een stimulans en niet de ondergang betekent. Deze verschuiving zou het herstel van een dicht netwerk van economische betrekkingen met Rusland inhouden. Het zou ook een uitbreiding betekenen van de reeds omvangrijke (in 2021) handel met landen als Turkije, Egypte, India en China.
In politiek-economisch opzicht ligt de toekomst van Oekraïne niet in “integratie met het Westen” – een destructieve fantasie – maar in …, die zijn plaats inneemt tussen de lidstaten van organisaties als BRICS, het Belt and Road-initiatief en de Sjanghai Samenwerkingsorganisatie. Voor zijn financieringsbehoeften moet Oekraïne het IMF verwerpen en zich richten op organisaties als de Aziatische Infrastructuur Investeringsbank.
Dit zijn noodzakelijke veranderingen, die de vooruitzichten van Oekraïne aanzienlijk zouden verbeteren. Maar uiteindelijk zijn voor een “stabiele en rechtvaardige” toekomst veel diepgaandere veranderingen nodig. Daarvoor moeten de oligarchen van de misdaadbaronnen de controle over de economie verliezen.
In ongeveer 30 jaar tijd en ondanks Westerse hulp hebben de liberale hervormers in Oekraïne op dit gebied weinig vooruitgang geboekt. De “middenlagen” van de Oekraïense samenleving zijn eenvoudigweg niet in staat of bereid een dergelijke omverwerping uit te voeren. Zij hebben weinig maatschappelijk gewicht en vormen geen onafhankelijke kracht. Zij die niet rechtstreeks voor de oligarchen werken, zijn in veel gevallen verstrikt in de corrupte staatsmachine die de oligarchen controleren.
De enige sociale kracht in Oekraïne die massaal de macht van de oligarchen kan beëindigen, is het georganiseerde proletariaat. In tegenstelling tot de “middenlagen” hebben de arbeiders van het land geen belang bij het behoud van het oligarchisme, en hebben zij het potentieel om onafhankelijk daarvan te handelen.
Baldwin: U deed in de jaren negentig vanuit Moskou verslag voor de krant Groen Links. Hoe kwam dat tot stand, en wat is u het meest bijgebleven van uw tijd in Rusland?
Clarke: Als Russischsprekende werd ik in 1990 door de krant naar Moskou gestuurd – toen de hoofdstad van de U.S.S.R. – om verslag te doen van de voortgang van de perestrojka. Ik verwachtte daar ongeveer twee jaar te blijven, maar kreeg een Russische familie en bleef negen jaar.
Ik had slechts een klein inkomen uit de krant. Mijn vrouw en ik leefden beter dan de buren, maar niet veel. Ik zag en rapporteerde hoe hoogopgeleide arbeiders in de armoede werden gestort. Hun loon werd niet uitbetaald, hun spaargeld van tientallen jaren werd uitgewist door de inflatie, ze verkochten hun huisraad buiten de metrostations en leefden van de aardappelen die ze uit hun tuin groeven.
De griezeligste ervaring was te zien hoe mensen probeerden om te gaan met een drastische omkering van opvattingen en waarden. Overal waar de Sovjetmaatschappij een min had gezet, moesten de Russen plotseling een plus zetten. Gedrag dat eerder als verachtelijk werd beschouwd – oplichterij, speculeren – werd nu in de media geprezen.
Van de mensen die ik kende, vermoed ik dat de meest getraumatiseerde westers georiënteerde intellectuelen waren die jarenlang hadden verlangd naar de ondergang van de Sovjet-Unie en de vervanging ervan door het kapitalisme. Nu was het kapitalisme er – en het was een nachtmerrie.
In deze omstandigheden verloren meer dan een paar Russen hun morele oriëntatie volledig. Alles leek geoorloofd. Ik herinner me dat ik op een ochtend op weg ging om mijn zoontje naar de crèche te brengen. Op de stoep, niet ver van ons gebouw, troffen we een pas vermoord lijk aan.
Ondertussen wervelde een tornado van geschiedenis rond. Als journalist was ik tijdens de staatsgrepen van 1991 en 1993 in het “Russische Witte Huis”, het parlementsgebouw aan de rivier de Moskou, tegenover het Kremlin. In 1998 deed ik verslag toen de regering zichzelf failliet verklaarde en haar schuldverplichtingen niet nakwam. Tegen die tijd was 40% van de economie verdampt.
Ik herinner me die jaren echter als de rijkste en meest lonende van mijn leven.
Copyright © 2023 vertaling door Frontnieuws. Toestemming tot gehele of gedeeltelijke herdruk wordt graag verleend, mits volledige creditering en een directe link worden gegeven
Beelden van één van de jaarlijkse manifestatie tot herdenking van de Oekraïense SS divisie, deze door neonazi’s in Lviv…..
